ERKEN MAGMATİK SAFHA

Hem elmas, hem de grafit, yeryüzünün iç kesimlerinin karbonlu veya karbonatlı madde özlerinden veya derinlerdeki karbidden türemişlerdir. Basınç, mineralin oluşum şekline etki eder. 100 kilometreyi aşan derinliklerde yer alan kimberlitin bileşeni olan karbon, olivin, diyopsit ve pirop ile birlikte, elmas şeklinde kristalleşir. Elmas çekirdeğinin büyümesi, kimberlitten ziyade muhtemelen eklojit içinde ve yaklaşık 150 km derinlikte başlamaktadır. Büyüme daha sonra yeryüzünün 100 km kadar altına, litosferin tabanına yükselinceye kadar devam etmektedir. Eklojitin parçalanmasını takiben, elmaslar yüzeye olan seyahatleri için kimberlit magmasının içine katılırlar. Diğer taraftan grafit, daha düşük sıcaklık ve basınç koşullarında oluşur (Şekil.1). Bileşimleri asitikten alkaliye ve ultrabaziğe kadar değişen magmalar oluşurken, magmatik grafit yatakları juvenil CO'den veya karbonat ksenolitlerinin ayrışması ile serbestleşen CO2'den ya da sedimanlardaki organik karbondan türemişlerdir. 400-650°C arası sıcaklıklarda ve ortamda hidrojenin bulunması durumunda, hem CO hem de CO2 karbona indirgenir ve bu karbon sonradan metamorfİzma geçirmiş sedimanlarda pulsu grafit oluşumları (impregnasyonları) şeklinde kristalleşir. Nefelin siyenit magmasının çevre kayaçları asimile etmesi esnasında, daha fazla Al2O3 bileşeni magmaya katılabilir ve bu bileşenin nefelin ile bağ oluşturması durumunda, rastgele korund kristalleşmeleri meydana gelebilir. Siyenitin barınaklık yapmış olduğu bu tip yataklar, Al2O3 bakımından zenginleşmiş nefelin siyenit magması ile birlikte oluşan pegmatitlerdeki korund yataklarına kıyasla ekonomik açıdan daha az elverişlidirler. Ultrabazik magmanın farklılaşması esnasında, forsterit segregasyon ile zenginleşir; dünit veya peridotit gibi olivin içeren kayaçlar da derin faylar boyunca yer alan tektonik dilimler şeklinde üst mantodan yüzeye doğru yerleşebilirler.



Şekil 1. Grafit ve elmas duraylılığının basınç ve sıcaklık koşulları; elmas oluşumu için öngörülen alan taranmıştır (Mitchell and Crocket, 1971).